O έλεγχος της ευφυΐας

Αυτοί που φτιάχνουν τα σύγχρονα τεστ νοημοσύνης, δεν επιχειρούν ν' απομονώσουν ξεχωριστές δεξιότητες, αλλά αναζητούν κάποιες ευρύτερες κατηγορίες. Έτσι, οι Κλίμακες Γουέτσλερ, τα τεστ νοημοσύνης που χρησιμοποιούνται περισσότερο σ' όλο τον κόσμο, δημιουργούν δυο γενικές κατηγορίες βαθμολόγησης σε σχέση με λεκτικές και μη-λεκτικές ικανότητες.

Ας δούμε όμως πώς φτιάχνεται ένα τεστ ευφυΐας.
Αρχικά, οι ψυχολόγοι ετοιμάζουν μια σειρά από ερωτήματα και στόχους που σχετίζονται με τη λογική, το λεξιλόγιο, την οπτική αντίληψη, τη μνήμη, την προσοχή και τις κινητικές δεξιότητες, παράγοντες που θεωρούνται ότι συνδέονται άμεσα με τη σχολική επιτυχία.

Στη συνέχεια, δίνουν αυτά τα τεστ σε ομάδες παιδιών που έχουν επιλεγεί τυχαία. Μερικά από τα τεστ δοκιμάζονται σε λίγες ομάδες, αλλά τα πιο γνωστά έχουν δοθεί σε μεγάλες ομάδες παιδιών, από τελείως διαφορετικές πληθυσμιακές κοινότητες. Οι επιδόσεις των τυχαίων αυτών δειγμάτων, μας δίνουν κάποια πρότυπα για τον έλεγχο και άλλων ομάδων. Οι βαθμολογίες αυτών των τεστ νοημοσύνης εκφράζονται συνήθως ως διανοητικό πηλίκον ή δείκτης ευφυΐας ή IQ.

Ένα μέσο IQ, είναι συνήθως το 100. Σε ποσοστό 68%, οι βαθμολογίες απλώνονται σε κλίμακα από 85 έως 115- ποσοστό 13,5%, έχουν IQ από 115 έως 129- ένα άλλο 13,5% πέφτει χαμηλά, από 70 έως 84' τέλος, 2,5 % βρίσκονται κάτω από το 70, και 2,5% πάνω από το 130.

Τα τεστ αυτά έχουν αξία μόνο για τα παιδιά που παρουσιάζουν στενές ομοιότητες με το δείγμα, απ' όπου προήλθαν τα συγκριτικά δεδομένα. Δεν ωφελεί να χρησιμοποιήσουμε ένα αμερικάνικο τεστ σε παιδιά της Αφρικής, αφού υπάρχουν τεράστιες διαφορές εμπειριών ανάμεσα στις δυο ομάδες. Ωστόσο, δε θα ήταν εντελώς παράλογο να χρησιμοποιήσουμε ένα αμερικάνικο τεστ σε μικρούς Άγγλους, αφού οι δυο πολιτισμοί έχουν βέβαια αρκετές διαφορές, αλλά και πάρα πολλές ομοιότητες.

θα πρέπει επίσης να τονίσουμε, πως για να θεωρηθεί ένα τεστ ευφυΐας αξιόπιστο, θα πρέπει να διευθύνεται από κάποιον σωστά εκπαιδευμένο επαγγελματία. Ένα από τα πιο συχνά ερωτήματα πάνω στο θέμα, αφορά τις παραλλαγές της βαθμολόγησης: αν μετρήσουμε σήμερα ένα παιδί και βρούμε πως έχει IQ 100, θα πετύχει και στο μέλλον την ίδια ακριβώς βαθμολογία;

Αν μεσολαβήσουν αλλαγές στη συναισθηματική ή σωματική κατάσταση του παιδιού, ίσως παρατηρηθούν και αλλαγές στη βαθμολογία. Ένα παιδί, έστω και απλώς άκεφο, δε θα 'χει όρεξη να συγκεντρωθεί για να ταιριάξει τα κομματάκια των γρίφων. Επιπλέον, ψυχολόγοι και διάφοροι άλλοι που διευθύνουν τα τεστ, δεν είναι όλοι το ίδιο ικανοί να καθοδηγήσουν τα παιδιά, ώστε να δείξουν τον καλύτερο εαυτό τους— μόλο που η κατάλληλη εκπαίδευση, θα ελαχιστοποιήσει κάτι τέτοια προβλήματα.

Ακόμα κι αν το παιδί αισθάνεται θαυμάσια και φαίνεται ορεξάτο, κι αν ακόμα το πρόσωπο που δίνει το τεστ είναι κατάλληλα εκπαιδευμένο, πάντα υπάρχει ένα αναμενόμενο περιθώριο σφάλματος, γύρω στους εφτά βαθμούς πάνω ή κάτω- έτσι, αν επαναλάβουμε το τεστ, κάτω από τις ιδανικότερες συνθήκες, σ' ένα παιδί που την προηγούμενη φορά είχε πιάσει 100, μπορούμε να πάρουμε οποιαδήποτε βαθμολογία ανάμεσα στο 93 και στο 107. Για την ψυχολογική έρευνα, μια τέτοια απόκλιση θεωρείται αμελητέα.

Συχνά, τα τεστ νοημοσύνης κατηγορούνται πως δεν παρέχουν καμιά πρακτική χρησιμότητα. Ο δάσκαλος, λόγου χάρη, που έχει μπροστά του ένα παιδί το οποίο δεν μπορεί να διαβάσει, σε τι θα βοηθηθεί μαθαίνοντας πως το παιδί αυτό έχει IQ 95; Όμως, όσο κι αν ο ακριβής αριθμός έχει ελάχιστη αξία, βοηθάει στο σχηματισμό μιας πληρέστερης εικόνας. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα που αναφέραμε, αν ο δάσκαλος γνωρίζει πως η νοημοσύνη του παιδιού βρίσκεται μέσα στα φυσιολογικά όρια, ίσως θελήσει ν' ακολουθήσει κάποια διαφορετική προσέγγιση, μια άλλη μέθοδο διδασκαλίας. Αν επίσης το τεστ έδειχνε αξιοσημείωτη διαφορά ανάμεσα σε λεκτικές και μη-λεκτικές δραστηριότητες, θα είχαμε στα χέρια μας μια πολύ σημαντική πληροφορία.

Πολύ περισσότερο θα έπρεπε να μας απασχολεί η μομφή, πως το αποτέλεσμα ενός τεστ νοημοσύνης "κολλάει" συνήθως πάνω στο παιδί σαν ετικέτα, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό το μέλλον του. Χαρακτηρίζοντας ένα παιδί ως καθυστερημένο, το ωθούμε ίσως να καθιερώσει ανάλογη συμπεριφορά για όλη την υπόλοιπη ζωή του.

Μολαταύτα, δεν θα 'πρεπε να καταδικάζουμε αβασάνιστα τα τεστ ευφυΐας, επειδή — όμοια με κάθε άλλο εργαλείο — υπάρχει ο φόβος να μη χρησιμοποιηθούν σωστά. Και για να εξισορροπήσουμε κάπως τα πράγματα, εμείς τουλάχιστον θα λέγαμε ότι τα τεστ είναι χρήσιμα εργαλεία. Με την προϋπόθεση ότι το πρόσωπο που δίνει το τεστ γνωρίζει τα όριά του, είναι κατάλληλα εκπαιδευμένο, και ότι το τεστ που επιλέγεται ταιριάζει στο συγκεκριμένο παιδί, μπορούμε να πάρουμε από τα τεστ νοημοσύνης πολύ αξιόλογες πληροφορίες.