Ευφυία

Το ζήτημα της ευφυίας, όπως και αυτό των γενετικών στερεοτύπων, καλύπτεται από προκαταλήψεις και παρανοήσεις κι έχει προκαλέσει έντονες διαφωνίες, πολύ πέρα από τα φυσιολογικά όρια των ακαδημαϊκών συζητήσεων. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, οι συζητήσεις ξεφεύγουν συχνά από τα όρια επειδή αδυνατούμε να κατανοήσουμε ότι τα προβλήματα που περιβάλλουν την έννοια της νοημοσύνης, όπως και αυτά που σχετίζονται με τον έλεγχο (τα διάφορα τεστ) της ευφυίας, δεν είναι ταυτόσημα.

Στο κείμενο που ακολουθεί θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε αυτές τις δυο ιδέες.

Ο ορισμός της ευφυίας

Εδώ βρισκόμαστε αντιμέτωποι με έναν αδιαπέραστο τοίχο: μόλο που δεν υπάρχει γενικά αποδεκτός ορισμός της λέξης, όλοι πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε το νόημα της.
Έχουν γίνει διάφορες προσπάθειες: στα 1921, δεκατέσσερις ψυχολόγοι που συμμετείχαν σ' ένα συμπόσιο γι' αυτό το θέμα, έφτιαξαν δεκατέσσερις ορισμούς. Ορίστε μερικές από τις προτάσεις τους:

• η ικανότητα αντίληψης αλληλεξαρτήσεων
• η ικανότητα αντιδιαστολής
• η ικανότητα σύλληψης αφηρημένων εννοιών
• η συνολική ή σφαιρική ικανότητα του ατόμου να ενεργεί προγραμματι¬σμένα, να σκέφτεται λογικά και να συνδιαλέγεται αποτελεσματικά με το περιβάλλον του
• προσοχή, προσαρμοστικότητα και ικανότητα μάθησης

Είναι εξαιρετικά εύκολο να οπισθοδρομήσουμε σε μια προσέγγιση που φαίνεται επικίνδυνα κυκλική: ευφυΐα είναι αυτό που μετράμε με τα τεστ ευφυΐας. Με τη σειρά τους, τα τεστ ευφυΐας (κι εδώ ίσως αποφεύγουμε το χειρότερο μέρος του κύκλου) κρίνονται, ως ένα σημείο, από το πόσο καλά προβλέπουν τη σχολική πρόοδο, έτσι ώστε μπορούμε να πούμε ότι τα τεστ ευφυΐας υπολογίζουν τις πνευματικές ικανότητες οι οποίες προδιαγράφουν την επιτυχία στο σχολείο.

Από την πρώτη κιόλας στιγμή, παρουσιάζονται τεράστια κενά: τι γίνεται με την επιτυχία σε άλλους τομείς; Προβλέπουν τα τεστ νοημοσύνης αν κάποιος θα γίνει καλός επιχειρηματίας, ή αν θα μπορέσει να- εξασκήσει κάποιο, οποιοδήποτε επάγγελμα; Ξεχωρίζουν αυτούς που θα κάνουν επιτυχημένους ή αποτυχημένους γάμους; Όχι βέβαια — κι ο λόγος είναι απλός: δεν σχεδιάστηκαν για τέτοιες προβλέψεις. Επιπλέον, ακόμα και στον τομέα των σχολικών επιδόσεων, υπολογίζουν κάτι που είναι απαραίτητο, αλλά όχι αρκετό —κοντολογίς, δεν λογαριάζουν την επιμονή, την προσήλωση και το πείσμα, παράγοντες που παίζουν μεγάλο ρόλο στα ακαδημαϊκά επιτεύγματα. Γι' αυτό και μόνο το λόγο, ποτέ δεν μπορεί να υπάρχει απόλυτη αντιστοιχία ανάμεσα στις μετρήσεις της νοημοσύνης και τη σχολική επιτυχία. Το μόνο που ίσως εξασφαλίζουμε, είναι μια μεγάλη πιθανότητα.

Μια κοινά αποδεκτή προσέγγιση, που έχει ταυτόχρονα και πρακτική αξία, είναι να δούμε την ευφυΐα όχι ως ένα αυθύπαρκτο σύνολο, αλλά μάλλον σαν μια ένωση ή συλλογή στοιχείων. Μερικοί ψυχολόγοι διατείνονται πως έχουμε να κάνουμε με δύο ευρύτερους παράγοντες: μια γενική, δογματική νοητική ικανότητα και μια ομάδα ειδικών ικανοτήτων. Η ύπαρξη της γενικής ικανότητας εξηγεί γιατί, οι άνθρωποι που είναι καλοί σε ένα πράγμα, αποδεικνύονται συνήθως εξίσου καλοί και σε κάποια άλλα πράγματα. Ωστόσο, το γεγονός αυτό εξακολουθεί ν' αποτελεί απλώς μια ισχυρή πιθανολόγηση, αφού υπάρχουν άφθονες εξαιρέσεις.

Όσο για την ομάδα των ειδικών ικανοτήτων, μας επιτρέπει να εξηγήσουμε γιατί, λόγου χάρη, άνθρωποι που εντυπωσιάζουν με τις ρητορικές τους ικανότητες, στέκονται βουβοί και χαζεμένοι μπροστά σ' ένα απλό πρόβλημα αριθμητικής.

Υπάρχουν ωστόσο και οι πολέμιοι της προσέγγισης αυτής, με τα δικά τους επιχειρήματα. Από τη μια, λένε, υπεραπλουστεύει εξαιρετικά το πρόβλημα: τα μαθηματικά, για παράδειγμα, είναι μια δεξιότητα στην οποία συμβάλλουν περισσότεροι παράγοντες. Από την άλλη, λένε πως αν ακολουθήσουμε το επιχείρημα των ειδικών ικανοτήτων μέχρι τέλους, θα βρεθούμε μπροστά σ' εκατοντάδες ειδικές ικανότητες που θα δυσκολέψουν αφάνταστα τους υπολογισμούς μας.

Μια ακόμα επιπλοκή δημιουργείται από το γεγονός ότι μερικά συστήματα μάθησης, μόλο που είναι ιδιαίτερα περίπλοκα, δείχνουν να λειτουργούν το ίδιο με όλους τους ανθρώπους. Για παράδειγμα, ακόμα και άτομα με σοβαρό βαθμό διανοητικής καθυστέρησης, δεν δυσκολεύονται καθόλου να κατανοήσουν την τρισδιάστατη μορφή ενός αντικειμένου, μόλο που λαμβάνουν την πληροφορία σε δισδιαστατη μορφή.
 

Παράγοντες που επηρεάζουν την ευφυΐα

Παραμερίζοντας τις δυσκολίες του ορισμού, και υποθέτοντας ότι υπάρχει το φαινόμενο της ευφυίας, μπορούμε ν' ασχοληθούμε με τους παράγοντες που την επηρεάζουν. Γενικά, δύο είναι τα στοιχεία τα οποία συμβάλλουν στη διαμόρφωση της ευφυίας: η κληρονομικότητα και το περιβάλλον. Η αντίθεση ανάμεσα σ' αυτά τα δύο, στο παρελθόν, οδήγησε σε μεγάλη διαμάχη.

Οι υποστηρικτές του στοιχείου της κληρονομικότητας, διατείνονται ότι το χρώμα του δέρματος, η σωματική κατασκευή και άλλα σωματικά γνωρίσματα, κληρονομούνται: γιατί όμως τότε αφήνουμε τον εγκέφαλο απέξω; Αναφέρονται σε μελέτες που δείχνουν πως οι μονοζυγωτικοί δίδυμοι έχουν περισσότερο κοινά διαγράμματα ευφυίας, σε σχέση με τους διζυγωτικούς.

Όλα αυτά, οι περιβαλλοντιστές τα απορρίπτουν. Ασχολούνται με τον τρόπο που η συνολική ανάπτυξη των παιδιών, ακόμα και το ύψος και το βάρος τους, επηρεάζεται από περιβαλλοντικούς παράγοντες όπως η διατροφή, η παρεχόμενη ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και το επίπεδο της προσφερόμενης μόρφωσης. Υποδεικνύουν ότι το νευρικό σύστημα του εγκεφάλου μπορεί να μεταβληθεί από περιβαλλοντικούς παράγοντες. Υποστηρίζουν, και πολύ σωστά, πως ο δεδομένος βαθμός νοημοσύνης μπορεί, λόγου χάρη, να αυξηθεί με την κατάλληλη προσχολική εκπαίδευση. Και επιμένουν ότι το περιβάλλον είναι αρκετό για να δώσει όλες τις εξηγήσεις.

Τι συμπεραίνουμε απ' όλα αυτά;
Φαίνεται λογικό να πούμε ότι τα γονίδια αποφασίζουν το ανώτατο δυναμικό της ευφυΐας ενός ανθρώπου, αλλά οι περιβαλλοντικές επιδράσεις καθορίζουν μέχρι ποιο σημείο θα εκδηλωθεί αυτό το ανώτατο δυναμικό. Ωστόσο, το δίλημμα βρίσκεται πάντα μπροστά μας: πόσο επηρεάζουν την τελική νοημοσύνη του ανθρώπου εξωγενείς, περιβαλλοντικοί παράγοντες; Η μόνη έντιμη απάντηση στο ερώτημα είναι ότι δεν ξέρουμε, κι ότι μάλλον δεν πρόκειται να το μάθουμε, τουλάχιστον στο άμεσο μέλλον.